|
CD'S
|
|
MIRROR CANON TOR ESPEN ASPAAS PIANO
Beethoven componeert zijn laatste pianosonate in c opus 111 in het jaar
1822, de drie werken van de meesters van de Tweede Weense School (Schönberg,
Webern en Berg) dateren van rond 1910. De jaartallen markeren bij
benadering begin en eindpunt van de Romantiek, een periode waarin op
muzikaal gebied onder andere het systeem van de toonhoogteorganisatie, de
tonaliteit, zwaar op de proef is gesteld. Wagner ontwijkt het systeem
reeds volledig, en wel om expressieve redenen. Schönberg die op
Wagneriaanse manier componeert en zich bedient van verwijde en sterk
verwijde tonaliteit trekt als eerste de consequentie om het niet meer
functionerende tonale systeem te vervangen door een ander, de atonaliteit.
Zijn eerste volledige atonale compositie ontstaat in 1909.
In het nieuwe systeem van toonhoogteorganisatie vallen de hiërarchische
verhoudingen tussen de tonen onderling weg. De componist vermijdt tonale
centra, maar ook herhalingen, hetgeen een hoge graad van concentratie tot
gevolg heeft. De tonale verbanden worden ingewisseld voor motivische
verbanden. Te beluisteren in Schönbergs Sechs Kleine Klavierstücke opus 19
uit 1911.
Vanwege verschil in karakter is de aanpak van de atonaliteit bij
Schönbergs leerling Anton Webern anders. Bij Webern prevaleert reductie,
concentratie en uitsparing. Een minimum aan materiaal koppelt hij aan een
maximum aan expressiviteit. Een kleine bezetting, een zeer korte duur van
de werken en een klankniveau van p tot pppp zijn regel. Webern wordt wel
eens vergeleken met een diamantbewerker, een componist die al het
overbodige materiaal in een compositie weg slijpt, totdat uiteindelijk
alleen nog maar een muzikale kern zonder franje over blijft. De
schittering van die muzikale diamantjes is te beluisteren in zijn Vier
Stücke für Geige und Klavier opus 7 (1910).
Alban Berg is weer een andere persoonlijkheid. Berg is meer een romanticus
en een man van het grotere gebaar. Ter afsluiting van zijn studie bij
Schönberg schrijft hij zijn meesterstuk Pianosonate in b opus 1 (1909),
een tonaal werk. Het eerste deel van de sonate is een dusdanig afgerond
geheel, dat Schönberg hem adviseert het werk als voltooid te beschouwen.
Motivische coherentie en ontwikkeling staan in dit werk voorop plus een
sterk doorgevoerde verwijde tonaliteit. Het vormverloop en de tonale
verhoudingen worden in Bergs eerste en enige pianosonate vanaf het begin
van de compositie door middel van cadensen vastgelegd. In het voorbeeld
loopt de baslijn van cis (c, b, ais) naar fis en b.
Alban Bergs
Pianosonate in b opus 1(1909). Maat 1-3.
Beethovens pianosonate nr. 32 in c opus 111 bestaat uit twee delen, die in
meerdere opzichten van elkaar verschillen. Het eerste deel is geschreven
in sonatevorm met een grote tonale beweging van c naar As, het tweede deel
is een thema met variaties in C. Opmerkelijker is het verschil in karakter
tussen de delen. Betreft het in het eerste deel een Maestoso: Allegro con
brio ed appassionato met nadruk op appassionato, in deel twee gaat het om
een Arietta: adagio molto, semplice e cantabile. Of anders geformuleerd:
in het eerste deel zit de emotie aan de oppervlakte met veel
contrapuntisch bravour, in deel twee is de emotie meer te vergelijken met
een kleine rimpel aan de oppervlakte van een diep meer. Het gaat om
ingehouden spanning, een dreigend onweer dat in het begin van het thema
reeds doorklinkt in de herhaling van de g in de linkerhand van de piano.
Maar ook de wending naar de mineurtonaliteit a in maat negen wijst erop
dat voor Beethoven het leven niet zo semplice is als hij wel zou willen.
Deel twee, maar ook deel een, ontpopt zich als een werk van een componist
die zijn meest diepe en meest individuele emotie in muziek probeert uit te
drukken.
Beethovens Arietta: Adagio molto, semplice e cantabile. Maat 1-16.
De grote verdienste van pianist Tor Espen Aspaas daarbij is, dat hij de
structuur van de compositie en de emotionele lading op sublieme wijze tot
klinken weet te brengen. Dat doet hij niet alleen in deel twee, maar ook
in deel een, waar hij grote aandacht besteedt aan het uitspelen van de in
de partituur verrassend aangegeven ritenuto's en ritardando's gevolgd door
een kort adagio. Op die momenten worden aan de luisteraar verstilde
inkijkjes gegund in het gevoelsleven van de componist.
Alle composities van Beethoven zijn in te zien op de website
van
Beethovenhaus Bonn (digital archiv). Fragmenten van alle werken op
de cd zijn te beluisteren op de website van
2L (Morten Lindberg, Oslo-Noorwegen).
Informatie over de jonge Noorse pianist De website van Tor Espen Aspaas is
www.pianisten.no.
SACD Tor Espen Aspaas, piano: Ludwig van Beethoven Sonate nr. 32 in c op.
111; Arnold Schönberg Sechs Kleine Klavierstücke op.19; Anton Webern Vier
Stücke für Geige and Klavier op. 7; Alban Berg Sonate für Klavier op. 1.
Opname Sofienberg Church September 2007, uitgave 2008. 2L 49SACD.
© 2008 Frans Waltmans
|
|
|
|
WALTMANS